دیدنی های جذاب امروز

ارسال برای دوستان

در كاخ گلستان همراه با سريال سال‌هاي مشروطه
جام جم آنلاين: وقتي به محوطه كاخ گلستان پاي مي‌گذاري، گويي به ايران زمان مشروطه سفر كرده‌اي بويژه اگر ناصرالدين شاه جوان و اميركبير را جلوي در اصلي كاخ ديده باشي.

دوران مشروطه در تاريخ معاصر ايران سال‌هاي بسيار مهم و تعيين كننده‌اي در سرنوشت سياسي ملت ايران است كه البته تاويل‌ها و تفسيرهاي متفاوت و متضادي از آن صورت گرفته است. حال بايد منتظر بود و ديد كه محمدرضا ورزي در مقام كارگردان كدام روايت از دوران مشروطيت را در سريال «سال‌هاي مشروطه» به تصوير مي‌كشد.

آنچه مي‌خوانيد گزارشي است كه از پشت صحنه سريال «سال‌هاي مشروطه» تهيه شده است. اين سريال قرار است در دهه فجر از شبكه 2 سيما پخش شود.

بسياري از بازيگران علاقه دارند شخصيت‌هاي تاريخي را بازي كنند بويژه اگر آن شخصيت مثبت و قهرمان گونه اميركبير باشد. محمد صادقي كه در اين سريال نقش اميركبير را بازي مي‌كند در اين‌باره، مي‌گويد: ابعاد دراماتيك و نمايشي را نبايد ناديده بگيريم. وقتي يك نقش تاريخي را در ساختار و ابعادي دراماتيكي بازي مي‌كنيم، بايد ببينيم آن شخص در چه شرايطي قرار داشته است. قطعا بحث خوب، بد بودن، قهرمان و ضد قهرمان بودن در درام بحث ثانويه است و اولويت در پرداختن درست به موقعيت و شرايط آن شخصيت است.

وقتي با صادقي گفتگو مي‌كردم و او را در شمايل اميركبير مي‌ديدم، ياد 2 بازيگر ديگري كه قبلا نقش اميركبير را بازي كرده بودند، افتادم. اول ناصر ملك مطيعي در سريال «صاحبقران» ساخته مرحوم علي حاتمي و ديگري سعيد نيك‌پور در سريال «اميركبير.» حالا به صادقي مي‌گويم كه آيا بازي افرادي ديگر در نقش اميركبير روي او و بازي‌اش تاثير گذاشته و اصلا آن 2 بازي را به قصد ايفاي اين نقش تماشا كرده است. وي پاسخ مي‌دهد: نگاه به اين صورت كه پي‌درپي و هدفمند باشد نه و عمدا از اين قضيه پرهيز كردم تا تحت تاثير آنها قرار نگيرم نه فقط در رابطه با اميركبير، من نقش‌هايي هم قبلا داشته‌ام بازيگران ديگري هم آن را بازي كرده بودند. مثل نقش ابراهيم خليل‌الله. به نظر من اگر پرداختن نقش درست باشد نتيجه به طور نسبي موفقيت آميز خواهد بود و تفاوت 2 بازيگردر يك نقش واحد البته طبيعي است. هيچ‌گاه 2 بازيگر نيستند كه نقشي را بازي كنند كه مشابه هم باشد، حتما متفاوت از كار در مي‌آيد، البته به اين شرط كه كسي تلاش در تقليد نداشته باشد. تقليد اصولا در حرفه بازيگري اشتباه است. صادقي در ادامه به بيان دلايل تفاوت اين اميركبير با نقش‌هاي قبلي، اضافه مي‌كند: «فيلمنامه و تلقي كارگردان از اميركبير در اين كار به‌گونه‌اي است كه ديدگاه و تصوير تازه‌اي از دوران اميركبير و خود او ارائه مي‌كند. بنابراين وقتي قصه جديدي از اين موقعيت تاريخي ارائه مي‌شود، ما شاهد تصوير متفاوتي از اميركبير در اين سريال خواهيم بود.»

هنوز سوالات ديگري از اميركبير داشتم كه وي از سوي كارگردان فراخوانده شد تا به دربار ناصرالدين شاه برود، زيرا شاه مي‌خواست با وزير اعظم خود ملاقات كند.

ملاقات با ناصرالدين شاه

وقتي به در اصلي كاخ گلستان مي‌رسم، اولين بازيگري كه به چشمم مي‌خورد، سعيد شيخ‌زاده است او در قامت شاه قاجار جلوي كاخ قدم مي‌زند تا براي ايفاي نقش ناصرالدين شاه مقابل دوربين برود. البته اين اولين تجربه شيخ‌زاده در ايفاي نقش‌هاي تاريخي نيست. وي مي‌گويد: «من قبلا هم يك نقش تاريخي را در سريال شيخ مفيد بازي كرده بودم. در اين مجموعه نيز نقش جواني‌هاي ناصرالدين شاه را بازي مي‌كنم؛ دوراني كه شاه با اميركبير بود.

با توجه به اين‌كه او در سال‌هاي مشروطه، جواني‌هاي ناصرالدين شاه را بازي مي‌كند و بازيگر ديگري اين نقش را در سنين بالاتري ادامه مي‌دهد، حدس ‌زدم كه بايد بين اين دو بازيگر، شباهت‌هايي از نظر چهره وجود داشته باشد كه شيخ‌زاده پاسخ مي‌دهد: «احتمالا كارگردان تشخيص داده كه شباهتي بين من به عنوان ناصرالدين شاه جوان و آقاي ايرج راد كه نقش ناصرالدين شاه ميانسال را بازي مي‌كند، وجود داشته است.»

او ادامه مي‌دهد: 5 قسمت اول سريال به جواني‌هاي ناصرالدين شاه اختصاص دارد كه من بازي مي‌كنم و 4 قسمت نيز به دوران ميانسالي و پيري وي اختصاص دارد كه ايرج راد قرار است آن دوره را بازي كند.

شخصيت‌هاي تاريخي آن هم در حد و اندازه شاه و سلطان همواره در ذهن مخاطبان ما به عنوان انسان‌هاي ظالم و زورگو يا خوشگذران و شكمباره تداعي مي‌شوند، اما شيخ‌زاده از پادشاه جواني صحبت مي‌كند كه اهل هنر و فرهنگ است. «به نظر من، ناصرالدين شاه جواني مثبتي دارد. جواني شاعر، نقاش و اهل هنر كه به طور كلي بسيار آدم رمانتيكي بوده است، قطعا نقش اميركبير را كنار او و در شكل گيري شخصيت اين شاه قاجار نبايد دست كم گرفت.»

از وي مي‌پرسم آيا در تحقيقاتش به ريزكاري‌هاي رفتار ناصرالدين شاه چنان‌كه روايت شده، توجه داشته است كه او جواب مي‌دهد: «اتفاقا بسياري از دوستان توصيه مي‌كردند كه اين كار را بكنم اما من از آن خودداري كردم، چون فكر مي‌كنم اين مساله ممكن است واكنش و حساسيت‌هايي به دنبال داشته باشد. آن وقت بيننده به جاي اين‌كه قصه را دنبال كند، در پي اين است كه ببيند ناصرالدين شاه در اين سكانس يا آن پلان همان رفتاري را بروز داد كه مثلا در فلان كتاب تاريخي آمده است يا نه. مگر اين‌كه آن خصوصيات آنقدر بارز باشد كه همه از آن صحبت كنند و درباره آن اطلاعات داشته باشند در ضمن ما داريم يك كار سينمايي مي‌كنيم و بايد مقتضيات دراماتيك كار نيز رعايت شود.»

كپي برابر اصل

برخي مشاغل و مهارت‌هاي سينمايي وجود دارد كه چندان به چشم نمي‌آيند و از نگاه مخاطبان پنهان است. شايد همين گزارش‌هاي پشت صحنه، بهترين فرصت باشد تا درباره نقش و اهميت آنها در فرآيند توليد فيلم و سريال حرف بزنيم؛ از جمله اين مشاغل، طراح صحنه و لباس است كه اگرچه آثار كارها آنها در فيلم، ملموس و قابل مشاهده است، اما مخاطبان آنقدر مجذوب بازيگران و قصه هستند كه كمتر متوجه آن مي‌شوند. اگرچه در سريال‌هاي تاريخي به دليل تفاوت لوكيشن و نوع پوشش شخصيت‌هاي اثر اين مساله برجسته‌تر شده و بيشتر از يك فيلم و سريال روز و روتين به چشم مي‌آيد. اگر شما هم همراه من به كاخ گلستان مي‌آمديد و محمد صادقي و وحيد شيخ‌زاده را در لباسي متفاوت با پوشش خود مي‌ديديد، حتما سراغ طراح لباس اين مجموعه مي‌رفتند تا با او در اين زمينه گفتگو كنيد و من نيز همين كار را كردم. خانم رويا ابراهيمي، هم طراح لباس و هم طراح صحنه سريال سال‌هاي مشروطه است و درباره اين كار مي‌گويد: اگر مسووليت طراحي لباس و صحنه با يك نفر باشد، كارها يكدست‌تر و بهتر خواهد شد مگر اين‌كه پروژه آنقدر سنگين و بزرگ باشد كه تقسيم كار اتفاق بيفتد.

همين‌طور كه به صحبت‌هاي خانم ابراهيمي گوش مي‌كردم، چشمم به زيبايي و شكوه كاخ بود و اين‌كه آيا اين لوكيشن‌هايي كه خود يك بناي تاريخي است و چه بسا قصه سريال به شكل واقعي در همين محيط رخ داده است، آيا بازهم نيازمند طراحي صحنه است كه ابراهيمي گفت: لوكيشن‌هاي ما بيشتر حالت موزه پيدا كرده‌اند و از لحاظ موقعيت داستاني ممكن است با فضاي كار هماهنگ نباشند لذا طراح صحنه در اين مكان‌ها نيز بايد لوكيشن و صحنه را متناسب با اقتضاي داستان طراحي كند و چيدمان ما بايد سينمايي باشد نه صرفا تاريخي. ضمن اين‌كه لوكيشن ما بايد در قاب تصوير هم جا شود.

شايد شما هم مثل من كنجكاو باشيد كه بدانيد طراحي لباس شخصيت‌هاي تاريخي براساس چه الگويي تهيه مي‌شود؟ آيا همه اين طراحي‌ها بر اساس سنديت تاريخي انجام شده يا محصول تخيلات و خلاقيت طراح است؟ ابراهيمي پاسخ مي‌دهد: «اگر از آن زمان عكس يا نقاشي بود ما براساس آن به طراحي لباس شخصيت‌هاي قصه مي‌پردازيم و در غير اين صورت، از سنگ نوشته‌ها يا منابع مكتوبي كه بتواند مشخصات پوشش آن دوره تاريخي را به ما نشان بدهد، از آن استفاده مي‌كنيم. مثلا در اين سريال لباس اميركبير بر اساس نقاشي اي كه از او باقي مانده، طراحي شده است. وي ادامه مي‌دهد: «تمام لباس‌هاي كاراكترها در اين سريال بر اساس همين قصه طراحي و دوخته شده و از لباس‌هاي آرشيوي استفاده نكرديم مگر براي سياهي لشگرها.»

تريلوژي تاريخ معاصر

يكي از دشوارترين كارها در تهيه گزارش پشت صحنه، گفتگو با كارگردان است. اغلب كارگردان‌ها به دليل مشغله زياد و حضور در صحنه و تصويربرداري با خبرنگار جماعت مصاحبه نمي‌كنند، اما محمدرضا ورزي بيش از ديگر عوامل سريال براي گفتگو با من وقت گذاشت و حتي در اواسط مصاحبه به دستيارش گفت كه به تمرين با بازيگران بپردازد تا بتواند به سوالات من پاسخ دهد. او البته به بسط برخي ديدگاه‌هاي سياسي خود درباره تاريخ معاصر پرداخت كه به دليل اين‌كه از حوصله اين گزارش خارج بود، در اينجا نياوردم و به توضيحات وي درباره مسائل كارگرداني سريال اكتفا كردم. ورزي درباره اين مجموعه گفت: ما يك تريلوژي داشتيم كه تاريخ 150 ساله ايران را به تصوير مي‌كشيد و اين توافقي بود كه با صدا و سيما صورت گرفت. منتها اين فرآيند برعكس انجام شد. ما از پرخطرترين و حساس‌ترين بخش شروع كرديم يعني دوره پهلوي دوم كه در سريال پدر خوانده به بررسي دوران سلطنت محمد رضا پهلوي تا پيروزي انقلاب اسلامي به آن ‌پرداختيم. ما در اين سريال، پروندهايي گشوديم كه واكنش بسياري را چه در داخل و چه در خارج در پي‌داشت. در سريال «عمارت فرنگي» نيز به دوران رضا خان و پهلوي اول پرداختم و اكنون هم در بخش سوم اين تريلوژي به سال‌هاي مشروطه مي‌پردازيم.

ورزي: من تاريخ‌نگار نيستم فيلمسازم اگر تاريخ را به تصوير مي‌كشم بايد تاريخ را از فيلتر درام خود عبور دهم در غيراين‌صورت مخاطبي نخواهم داشتچالش بين مورخ و فيلمساز همواره در ژانرهاي تاريخي وجود داشته است. به اين معني كه آيا فيلمساز مجاز است كه تاويل خود را از تاريخ به تصوير بكشد يا آن‌كه بايد به تاريخ وفادار بماند. ورزي در اين باره معتقد است: من تاريخ نگار نيستم، من فيلمسازم. من اگر تاريخ را به تصوير مي‌كشم بايد تاريخ را از فيلتر درام خود عبور دهم، در غيراين‌صورت مخاطبي نخواهم داشت. من معتقدم تاريخ بايد محتواي واقعي‌اش حفظ شود و كارگردان بايد شاخ و برگ‌هاي آن را به صورت درام صورت‌بندي كند.

ورزي درباره فرآيند قصه در اين سريال مي‌گويد: در سريال سال‌هاي مشروطه از اميركبير آغاز مي‌كنيم و به شيخ‌ فضل‌الله مي‌رسيم و ما قصد داريم در اين سريال حق شيخ فضل‌الله را از تاريخ بگيريم، چون واقعا اين شخصيت در تاريخ معاصر ما مظلوم واقع شد. مگر او چه مي‌گفت جز اين‌كه بايد به واسطه شريعت، سياست را تطهير كرد. به نظر من نيز سياست بدون شريعت نجاست است. اين شريعت و ديانت است كه سياست را در مجراي درست و انساني آن قرار مي‌دهد. از جمله شخصيت‌هاي بزرگ تاريخي كه در اين سريال به آن پرداختم، سيد جمال‌الدين اسدآبادي بود كه سريال‌هاي تاريخي ما كمتر به اين شخصيت تاثيرگذار پرداخته‌اند.

از جمله مسائلي كه هميشه در سريال‌هاي تاريخي درباره آن اختلاف نظر وجود دارد، ادبيات و زبان فيلم است؛ به طوري كه گروهي يكي از دلايل دافعه سريال‌هاي تاريخي براي برخي مخاطبان را به زبان غيرقابل فهم و كتابي اين سريال‌ها مي‌دانند، اما كارگردان سال‌هاي مشروطه مي‌گويد: سعي كردم تا ديالوگ سريال را براساس ادبيات محاوره‌اي امروز با اصطلاح قديمي و آن دوره تاريخي بياميزم تا در نهايت مخاطب عام كه مخاطب اصلي من است، بتواند با آن ارتباط برقرار كند

مشكلات چهره‌پردازي

براي گفتگو با طراح چهره‌پردازي مجموعه بايد از كاخ شاهي خارج مي‌شدم و به سوي ديگر محوطه مجموعه گلستان مي‌رفتم؛ زيرزميني دنج كه شهرام خلج و همكارانش در آنجا مستقر بودند. بديهي است كه چهره‌پردازي كارهاي تاريخي بيش از سريال‌هاي روتين ديده مي‌شود و البته دشوارتر است. خلج درباره اين مشكلات مي‌گويد: «ما مجبور بوديم يك كار 12 10 ماهه را در 5 ماه جمع كنيم. در واقع هرچه شخصيت تاريخي در اين 70 سال وجود دارد را بايد چهره‌پردازي مي‌كرديم. تغيير لوكيشن‌ها نيز با توجه به حجم زياد ابزار و لوازم كار به سختي كار اضافه مي‌كرد. مثلا در همين كاخ گلستان در 3 هفته اخير ما سه بار جابه‌جايي داشتيم.

خلج تقسيم بندي جالبي از شخصيت‌هاي سريال با معيار چهره‌پردازي انجام مي‌دهد و مي‌گويد: ما در چهره‌پردازي اين مجموعه با 3 گروه يا شخصيت سرو كار داشتيم. يك‌سري كه نزد مردم شناخته شده هستند و مخاطبان قبلا چهره آنها را در سريال‌هاي ديگر ديده‌اند و برخي كه زياد معروف نيستند، اما تصاويري از چهره آنها وجود دارد و دسته سوم كه اساسا شخصيت‌هاي خيالي هستند كه ما بايد به خلاقيت‌هاي ذهني خود مراجعه مي‌كرديم.»

اما مشكلات چهره‌پردازان اين سريال در ارتباط با خانم‌ها بيشتر بود. خلج توضيح مي‌دهد كه: «ما مشكلي كه در چهره‌پردازي خانم‌ها داشتيم، اين بود كه چون مجاز نبوديم موهاي جلوي سر آنها را نشان دهيم، حتي با موهاي مصنوعي براي همين مثلا براي پير كردن مهدعليا مشكل داشتيم و فرضا نمي‌توانستيم موهاي سفيد براي او در زير روسري ايجاد كنيم و اين مساله باعث شد ما براي پير نشان دادن آنها در چهره‌پردازي صورت، اغراق كنيم.»

جذابيت لوكيشن در سريال‌هاي تاريخي

از هركس كه بگذريم، از برنامه‌ريز و دستيار اول سريال نمي‌توانيم بسادگي عبور كنيم كه هر چه اطلاعات ريز و درشت درباره توليد اين سريال وجود دارد، نزد اوست. مسعود عجمي درباره اين سريال به «جام‌جم» مي‌گويد: «داستان اين سريال در 15 قسمت و 3فاز تهيه شده است كه روايت تاريخي 5 پادشاه را در 70 سال به تصوير مي‌كشد و هر فاز شامل 5 قسمت مي‌شود.

اين سريال داراي 7 دوره زماني است. در هر يك از اين فازها بازيگران خاصي بازي مي‌كنند كه البته چند بازيگر مشترك هم در اين فازها وجود دارد. سريال از مرگ محمد شاه قاجار شروع مي‌شود و سپس با تاجگذاري ناصرالدين شاه و سفر ناصرالدين شاه از تبريز به تهران ادامه مي‌يابد تا به 50 سالگي او مي‌رسد و بازيگر اين نقش عوض مي‌شود. بعد مرگ ناصرالدين شاه و روي كار آمدن مظفرالدين شاه و عصر مشروطيت، تاجگذاري محمدعلي شاه و در نهايت با تاجگذاري احمد شاه سريال تمام مي‌شود.»

يكي از جذابيت‌هاي سريال‌هاي تاريخي، لوكيشن‌هاي آن است كه البته در امر توليد دشواري‌هاي خاص خود را دارد.

مكان‌هاي تاريخي به دليل موزه بودن و محافظت‌هاي ميراث فرهنگي، قوانين دست و پاگيرتري نسبت به يك خانه معمولي دارند، آن هم سريال سال‌هاي مشروطه كه پر لوكيشن است. دستيار كارگردان مي‌گويد: «لوكيشن‌هاي اين سريال شامل كاخ گلستان، كاخ سعدآباد، كاخ نياوران شهرك سينمايي غزالي، شهرك سينمايي دفاع مقدس، قزوين، بازار سعدالسلطنه، فين كاشان، دهكده كن و باغ ملك و چند جاي ديگر بود.»

توليد يك سريال تاريخي كه به سفارش سازمان صدا و سيما باشد و حتما بايد در زمان مشخصي به پخش تحويل شود، از فشردگي و استرس بالايي برخوردار است. عجمي مي‌گويد: «ما در روز حداقل 15 ساعت و حداكثر 18 ساعت كار مي‌كنيم تا ان‌شاءلله سريال براي 8 بهمن روي آنتن برود. زمان پخش اين مجموعه 15 قسمتي در هر قسمت حدود 45 تا 50 دقيقه است.»

سريالي با 130 شخصيت تاريخي

سريال سال‌هاي مشروطه 130 شخصيت دارد كه از بازيگر يك سكانس گرفته تا بازيگران اصلي را شامل مي‌شود. پيش توليد اين سريال از خرداد شروع شد و 15 مرداد نيز كليد خورد. سريال سال‌هاي مشروطه را علي لدني در 15 قسمت 50 دقيقه‌اي تهيه مي‌كند.

در فاز اول سريال سال‌هاي مشروطه دوره صدارت اميركبير روايت مي‌شود. در اين فاز محمد صادقي (اميركبير)، آزيتا حاجيان (مهد عليا)، داريوش كاردان (ميرزا آقاخان نوري)، يوسف صيادي (آقاجوهر)، تينا پاكروان (امينه)، زهير ياري (اصلان)، علي رامز (كلنل فرانت)، سعيد شيخ‌زاده (ناصرالدين‌شاه جوان)، ساغر عزيزي (عزت‌الدوله) و فريبا خادمي (مادام حاجي‌عباس) ايفاي نقش مي‌كنند.

در فاز دوم سريال كه ماجراي مشروطه جدي‌تر و واقعه تنباكو هم به بقيه ماجراها اضافه مي‌شود، بازيگراني مانند جمشيد مشايخي (كمال‌الملك)، محمدرضا شريفي‌نيا (رمال)، حسام نواب‌صفوي (سيدجمال‌الدين اسدآبادي)، ايرج راد (ناصرالدين‌شاه)، محمد مطيع (اتابك)، رضا رويگري (ميرزاي آشتياني)، چنگيز وثوقي (كامران ميرزا)، قاسم زارع (ميرزارضاي كرماني)، فرخ نعمتي (ميرزاي شيرازي)، شهروز ابراهيمي (تالبوت)، ولي‌الله مومني (پهلوان علي‌اكبر)، خسرو فرخزادي (حاج امين‌الضرب) ناصر خاوري (ولف) آناهيتا دري (انيس‌الدوله) و عليرضا حق‌شناس (سيدفال اثيري) حضور دارند.

انقلاب مشروطه در زمان حكومت مظفرالدين شاه شكل جدي‌تري به خود گرفت. اتفاقات اين دوره در فاز سوم سريال سال‌هاي مشروطه روايت مي‌شود و نقش‌هاي اصلي آن را اكبر عبدي (مظفرالدين شاه)، جمشيد جهانزاده (شاپ شال)، شهرام عبدلي (محمدعلي شاه)، امير دژاكام (شيخ فضل‌الله نوري) و حسن كاخي (آيت‌الله طباطبايي) بازي مي‌كنند. از ديگر عوامل سازنده اين سريال مي‌توان به نويسنده: محمدرضا ورزي، مدير تصويربرداري: فرشاد خالقي، مديرتوليد: تينا پاكروان، طراح دكور، لباس و صحنه: رويا ابراهيمي، تدوين: يلدا جبلي، موسيقي: ستار اوركي، صدابردار: عليرضا غفاري، طراح چهره‌پردازي: شهرام خلج، مدير برنامه‌ريزي، دستيار اول كارگردان و عكاس: مسعود عجمي، جلوه ويژه بصري: بهنام خاكسار و جلوه ويژه ميداني: حميد رسوليان، اشاره كرد، همچنين بازيگران ديگري چون شيرين ايزدي، خسرو بامداد، مهري وداديان، كيميا موسوي، اسدالله يكتا، شهره نيكنام، اصغر ضرابي، ميثم نيكنام و رضا حقيقي در اين سريال به ايفاي نقش مي‌پردازند.

سيد رضا صائمي