سلامتی - سميه شرافتي: كالبد شكافي افزايش آمار سزارين در گفت‌وگو با يك متخصص.
گفته مي‌شود سزارين در هر كشور يكي از شاخص‌هاي بررسي عملكرد برنامه‌هاي سلامت مادران است و افزايش سزارين‌هاي غيرضروري نشان‌دهنده عملكرد نامناسب نظام سلامت كشور است.
آمارهاي سزارين در سالهاي اخير در كشور ما روند صعودي اين شاخص مهم را در بسياري از نقاط كشور، بويژه شهرهاي بزرگ نشان مي‌دهد. در حالي كه طبق گزارش سازمان جهاني بهداشت در كشورهاي پيشرفته تنها 5 تا 15درصد زايمان‌ها به طريق سزارين انجام مي‌شود، در كشور ما آمار رسمي سزارين در سال‌هاي اخير حدود 30 درصد بوده است، هر چند برخي متخصصان معتقدند آمارهاي واقعي بالاتر از اين حد است.

دكتر فاطمه رمضان‌زاده، متخصص زنان و نازايي و استاد دانشگاه علوم پزشكي تهران، در مورد دلايل گرايش مردم كشور ما به زايمان از طريق سزارين در اين گفت‌وگو توضيح مي‌دهد.

يكي از مسائلي كه در دهه اخير در كشور با آن مواجهيم، فرهنگ زايمان صحيح است. شما اين مسئله را قبول داريد؟
بله، به تدريج و با توجه به اينكه خانواده‌ها ديگر بيشتر از يك يا دو بچه نمي‌خواهند، كم تحركي و حركات بدني لازم براي يك خانم باردار كم شده و مهمتر از آن آمادگي قبل از بارداري به صورت جلسات مشاوره هم كاهش يافته‌اند. بالاخره مسائل اقتصادي و باورهاي غلط هم به اين مسائل دامن مي‌زنند.

اين باورهاي غلط يعني چه؟
ببينيد، علت عمده سزارين تمايل بيمار به اين عمل و ترس از زايمان طبيعي است. به دليل بعضي از باورهاي غلط مثل اين كه اگر كسي زايمان طبيعي بكند، نوزادش به احتمال زياد مشكل هوشي پيدا مي‌كند، يا به دليل زايمان طبيعي ممكن است كه افتادگي رحم يا شلي عضلات لگن و بي‌اختياري ادرار هم بيشتر شود.

اين اختلالات واقعاً در زايمان طبيعي بيشتر ديده مي‌شوند؟
نه، در دو سال گذشته مطالعات نشان داده كساني كه زايمان طبيعي مي‌كنند از نظر اين اختلالات كه اختلالات پس از زايمان هستند با كساني كه سزارين مي‌كنند، تفاوتي ندارند، اما مي‌توان گفت در موارد معدود، در كساني كه درد زايمان‌شان شروع مي‌شود، ولي در سير زايمان طبيعي مشكلاتي مثل عدم تطابق سر و لگن يا ... برايشان پيش مي‌آيد، عوارضي از جمله افتادگي رحم يا مشكلات ادراري نسبت به كساني كه سزارين مي‌شوند بيشتر است.

گاهي اوقات هم آقايان همسر خود را به دليل ترس از عوارض بعدي زايمان تشويق به سزارين مي‌كنند. اين طور نيست؟
دقيقاً همين‌طور است، در حالي كه به نظر ما سزارين روشي علاوه بر زايمان طبيعي است نه مقدم بر آن. اين هم يك باور غلط ديگر است كه يك زن باردار مدام از سوي اطرافيان بخصوص همسر خود تشويق به سزارين مي‌شود. و همين امر نشان‌دهنده باورهاي غلط در امر زايمان طبيعي است.

چقدر از اين فرهنگ غلط به كادر پزشكي مربوط مي‌شود؟ به هر حال به نظر نمي‌رسد در اين ميان فقط بيمار مقصر باشد.
بله كاملاً درست است. ببينيد، در عين اينكه ما در امر مشاوره دادن به خانواده‌ها قبل از بارداري نقص داريم، هنوز خيلي از پزشكان ما روشهاي صحيح هدايت به سوي زايمان طبيعي را هم پيدا نكرده‌اند. به هر حال درد زايمان طبيعي است. كسي كه مي‌خواهد زايمان را انجام دهد بايد فرد مجربي باشد و اگر واقعاً لازم بود سزارين انجام شود، نه اينكه از اول به دليل اينكه 20 تا 30 درصد از زايمانها ممكن است به دلايل گوناگون به طرف سزارين بروند، زايمان به روش سزارين را از همان ابتدا به فرد پيشنهاد دهند.

خيلي‌ها مي‌گويند ما يا بايد با شروع درد، زايمان طبيعي داشته باشيم يا اصلاً زايمان طبيعي نداشته باشيم. آيا ممكن است شروع زايمان با وجود سنجش درست تمام فاكتورها به سزارين ختم شود؟
بله، اين هم يك باور غلط است. چون به هر حال همانطور كه گفتم ممكن است به دليل اختلالاتي مثل عدم تطابق سر و لگن و... زايمان طبيعي به سزارين ختم شود. در مورد زايمان بدون درد هم همين طور است. مثلاً در تزريق ماده بي‌حسي در ناحيه اپيدورال هميشه اين احتمال وجود دارد كه اين روش زايمان هم به سزارين ختم شود.

با وجود اين مشكلات، بخصوص ترس از درد زايمان، چه بايد كرد كه علاوه بر كاهش اين دردها و راحت كردن آنها براي بيمار، از ميزان زايمان به روش سزارين هم كاسته شود؟
ببينيد، در كشورهاي پيشرفته دنيا هم خود فرد و هم همسرش براي راحت طي كردن سير زايمان حضور دارند. علاوه بر اين همراه بودن آقايان با خانمها در كلاسهاي مشاوره هم بسيار با اهميت است. همچنين براي پيشگيري از عوارض زايمان كه ترس بعدي بيمار است، لازم است كه حين عمل پزشك مجرب وجود داشته باشد و البته نقش ماماها را نبايد ناديده گرفت.

به نظر مي‌رسد نقش ماماها كم‌رنگ شده. خيلي از بيماران كه سابقه زايمان طبيعي را داشته‌اند از برخورد نامناسب ماماها در حين زايمان گله‌ دارند و همين امر را دليل عدم استقبال از زايمان طبيعي مي‌دانند. اين طور نيست؟
بله، الان در بخشهاي زايمان ما حضور ماما بسيار كمرنگ شده و پيگيري و كنترل درد بيمار توسط اين افراد خيلي كمتر صورت مي‌گيرد. مثلاً خانمهاي باردار بيشتر اصرار دارند كه زايمان را حتماً يك متخصص انجام دهد، در صورتي كه اگر نظارت متخصص به درستي صورت گيرد، ماماها هم به خوبي از عهده اين كار مي‌توانند بر‌آيند.

در حال حاضر متأسفانه ماما فكر مي‌كند كه وظيفه‌اش تنها آماده كردن بيمار براي زايمان است. برخورد نامناسب با بيمار را هم از طرف اين افراد شاهد هستيم و اين باعث شده كه در كشور ما تمام مسئوليت زايمان به عهده متخصص زنان باشد.

مگر حضور دائمي متخصص زنان در حين زايمان ضروري نيست؟
نه اصلاً، اتفاقاً نكته‌اي را بگويم. يك زايمان طبيعي طبق استانداردها 24 ساعت طول مي‌كشد، اما به دليل كم‌حوصلگي پزشك در اين مواقع سزارين به بيمار توصيه مي‌شود. نكته اين است كه حضور دائمي‌ متخصص در حين زايمان ضروري نيست و بيشتر مسئوليت بايد به ماما سپرده شود، در حالي كه اگر يك تيم شامل متخصص بيهوشي،‌ متخصص زنان،‌ ماما و ... با هم به صورت هماهنگ كار كنند، اعتماد بيمار جلب مي‌شود و در غير اين صورت هميشه ترس از زايمان طبيعي وجود دارد.

به مشكل ترس از درد زايمان، ترس از اتاق عمل را هم مي‌توان اضافه كرد و اين كه بيماران ما هنوز شناخت دقيقي از مراحل زايمان ندارند.
همين طور است، عمده‌ترين مشكل زنان باردار ترس از اتاق عمل است و اينكه سيستم زايمان در بيمارستانها اين گونه است كه يك عده بايد پشت در اتاق عمل منتظر باشند و براي به دنيا آمدن كودك لحظه‌شماري كنند، در حالي كه بيمار بدون آشنايي قبلي با اتاق عمل به آن هدايت مي‌شود و همين ترس از اتاق عمل منجر به اين مي‌شود كه بيهوشي را به زايمان طبيعي ترجيح دهد، در حالي كه يكي از گامهاي اساسي در مشاوره قبل از زايمان اين است كه بيمار، از قبل با سيستم اتاق عمل به طور كامل آشنا شود.

الان به جرأت مي‌توان گفت حتي اگر پزشكان خودشان مايل به زايمان طبيعي باشند و ماما هم همكاري لازم را داشته باشد، بازهم در 90درصد موارد خود بيمار زايمان سزارين را ترجيح مي‌دهد فقط به دليل ترس از زايمان. پس حتي اگر تيم پزشكي موقع عمل زايمان هم به خوبي عمل كنند ولي سيستم مشاوره ناقص باشد، نتيجه مثبتي نخواهد داشت.

به نظر شما، استاندارد زايمان از طريق سزارين در كشور ما چقدر انحراف پيدا كرده؟
52 سال پيش آمار استاندارد سزارين در كتب تخصصي 15 درصد بود. الان همان كتابها اين آمار را 25 درصد اعلام مي‌كند. سازمان جهاني بهداشت مي‌گويد آمار سزارين نبايد از 20 تا 25درصد بالاتر رود ولي اين آمار در اكثر كشورها بيشتر است. البته در بخشهاي دولتي به خاطر اينكه افراد مي‌خواهند بيمه‌ها هزينه‌هاي آنان را بپردازند زايمان طبيعي بيشتر است ولي در بخشهاي خصوصي ما حتي تا سه چهارم زايمانها از طريق سزارين است.

با اين‌حال بيماري كه بخواهد سزارين شود در كشور ما محال است كه بتوان نظرش را عوض كرد. قبول داريد؟
بله، البته بحث مسائل قانوني نيز مهم است. در مراكز خصوصي چون بيمار همه هزينه را خودش تقبل مي‌كند، مهمترين مسئله انتخاب خود بيمار است. مسلماً بيمار در اين مراكز رضايت‌نامه كتبي براي سزارين مي‌دهد و اگر پزشك به اين بيمار زايمان طبيعي را پيشنهاد بكند و كوچكترين عارضه‌اي حين عمل پيش بيايد بيمار فوراً از پزشك شكايت مي‌كند.

البته در بخش خصوصي پزشك زمان زيادي براي مجاب كردن بيمار براي زايمان طبيعي نمي‌گذارد و اگر بيمار همكاري لازم را نداشته باشد او را به سمت سزارين هدايت مي‌كند.

نمي‌شود اين امر را به منافع اقتصادي كه شايد متوجه پزشك‌ شود، نسبت داد؟
البته شايد عده‌اي فكر كنند كه چون تعرفه سزارين بالاست، پزشكان براي پركردن جيب ‌خودشان بيمار را به سوي سزارين سوق مي‌دهند، ولي واقعاً اين طور نيست چون وقتي تعرفه زايمان طبيعي هم بالا رفت تغييري در كاهش آمار سزارين ايجاد نشد.